Czym jest wstyd seksualny?
Wstyd seksualny to negatywne uczucie dotyczące własnej seksualności, zachowań czy fantazji seksualnych. Czyli możemy wstydzić się chociażby tego, że fantazjujemy na przykład o tym, że wcielamy się w rolę seksownej sprzątaczki podczas miłosnych uniesień. No bo co, jeśli ktoś usłyszy nasze myśli? A co gorsza, co jeśli faktycznie je wypowiemy na głos, a ktoś nas wyśmieje? Wstydzimy się np. tego jak lubimy seks uprawiać, jak podczas uprawiania go wyglądamy, czy też kto nas pociąga. Wstyd jest często czynnikiem powiązanym z trudnościami w zakresie funkcjonowania seksualnego.
Szacuje się, że między 30-50% kobiet zgłasza problemy z nim związane. Dotyczą one jednej lub w kilku sfer funkcjonowania seksualnego włączając w to: podniecenie, pożądanie, orgazm i ból. Co więcej wstyd może osłabiać nasze pobudzenie i pożądanie seksualne na poziomie natychmiastowym (w reakcji na zaistniałą sytuację) lub w kontekście długoterminowym (planowanie aktywności seksualnej).
Czym jest wstyd?
Wstyd jest emocją, która pojawia się gdy osoba postrzega siebie negatywnie z uwagi na to, co mogą pomyśleć o niej inni ludzie. Gdy odczuwamy wstyd, nie koncentruje się on na konkretnym zachowaniu „ale beznadziejnie wykonałam moją pracę”, dotyczy on całej naszej osoby. Możemy wtedy pomyśleć o sobie w taki sposób „ale jestem beznadziejna”. Gdy go odczuwamy mamy trudność spojrzenia drugiej osobie w oczy, chcemy się schować lub gdzieś uciec. Wstyd pełni ważną rolę w społeczeństwie, ponieważ służy przestrzeganiu norm społecznych za pomocą wewnętrznej kontroli zachowań.
Co to oznacza?
Wyobraźmy sobie sytuację, w której ktoś, jadąc komunikacją miejską, zauważa stojącą obok siebie osobę starszą od siebie. W tej sytuacji młodsza, siedząca osoba nie ma obowiązku ustąpienia miejsca, ale robi to, bo mogłaby poczuć wstyd, gdyby ktoś zwrócił jej na to uwagę. W ten właśnie cichy sposób wstyd sprawia, że zachowujemy się w taki sposób, jaki oczekuje od nas społeczeństwo.
Co jest źródłem wstydu seksualnego?
- Trauma seksualna – wstyd seksualny jest czynnikiem, który wpływa na seksualne funkcjonowanie kobiet w wyniku doświadczenia molestowania seksualnego w dzieciństwie, przemocy seksualnej w wieku dorosłym i zespołu stresu pourazowego (PTSD).
- Normy społeczne – przekazy kulturowe i społeczne mogą wpływać na rozwijanie się wstydu seksualnego, co w rezultacie wpływa na funkcjonowanie seksualne kobiet.
- Ciało i genitalia – wstyd związany z ciałem i zewnętrznymi narządami płciowymi, może negatywnie wpływać na pożądanie seksualne, nawilżenie pochwy subiektywne pobudzenie orgazm oraz odczuwanie bólu podczas stosunków seksualnych.
Biorąc pod uwagę czynniki, które są źródłem wstydu seksualnego, przyjrzyjmy się im bliżej w kontekście kobiet w polsce.
Trauma seksualna – przemoc seksualna wobec kobiet
Sięgnijmy po dane jeśli chodzi o traumę seksualną. Dane dotyczą liczby postępowań związanych z przemocą seksualną. W latach 2013-2021 zostało wszczętych niemalże 57 000 postępowań, a kobiety stanowiły ponad 80% ofiar. Z kolei z przeprowadzonego w 2015 roku badania przez Fundację STER wynika, że aż 87,6% kobiet doświadczyło różnych form molestowania seksualnego. Co ważne w polskim prawie karnym, wiele form molestowania seksualnego nie jest nawet zdefiniowanych dlatego, też tak trudno poznać faktyczną skalę tego zjawiska.
Normy społeczne, a seksualność kobiet
W polskim społeczeństwie możemy dostrzec pewne tendencje, co do tego w jaki sposób patrzymy na seksualność kobiet. Jednym z nich jest stereotypowe postrzeganie norm płciowych, oparte o patriarchalny model ról społecznych. Oznacza to dla kobiet narzucone ograniczenia dotyczące samodzielnego wyrażania seksualności, oczekiwanie podporządkowania, oraz większą kontrolę społeczną. Kolejnym kierunkiem patrzenia jest rygorystyczne podejście. Nakazuje ono wstrzemięźliwość, czy też ocenę moralną przedmałżeńskiej aktywności seksualnej.
Skąd bierze się wstyd seksualny u kobiet?
Z tego względu kobiety mogą doświadczać lęku lub poczucia winy związanej z aktywnością seksualną, nawet gdy odczuwają chęć eksploracji. Istnieje także skłonność do patrzenia na normy seksualne w sposób pobłażliwy. Dopuszcza ono większą swobodę zachowań seksualnych. Dotyczy to szczególnie sfery mediów i kultury cyfrowej. Niestety obraz kobiecej seksualności w mediach jest często bardzo uproszczony, uprzedmiatawiający kobietę lub wykorzystujący seksualność kobiet jako narzędzie do sprzedaży. Któż z nas nie widział narzędzi budowlanych reklamowanych z użyciem wizerunku kobiety ubranej w skąpe “robocze ubrania”?
A co na wstyd seksualny odpowiada ciało?
Niestety nie najlepiej, ponieważ aż 48% Polek nie lubi swojego ciała. Taki stan rzeczy dotyczy głównie młodych dziewczyn, kobiety dojrzałe “po czterdziestce” o wiele częściej akceptują swoje ciało. Dlatego można zauważyć, że poziom samoakceptacji rośnie wraz z wiekiem. Warto również zwrócić uwagę na dużą krytykę wobec siebie ze strony mieszkanek wsi i małych miejscowości (większą niż w przypadku kobiet mieszkających w miastach).
Dlaczego więc seksualność kobiet, wciąż budzi tyle wstydu i pytań?
Często seksualność kobiet nadal okryta jest płaszczem wstydu seksualnego, który może mieć swoje źródło w indywidualnych doświadczeniach oraz normach społeczno-kulturowych. Duża część kobiet w Polsce doznała molestowania i przemocy seksualnej, co wiąże się z długotrwałymi negatywnymi konsekwencjami w sferze seksualnej.
Te bolesne doświadczenia odciskają piętno na psychice na przykład w formie poczucia winy, wstydu, lęku przed oceną. Wstyd ten nie jest spowodowany zachowaniem osoby, która doświadczyła przemocy, lecz wynika z reakcji społeczeństwa. Często przerzuca się odpowiedzialność na kobiety, obciążając je winą bardziej niż sprawców i bagatelizuje przemoc wobec nich.
Stereotypy o seksualności kobiet w Polsce
Co więcej, współczesne komunikaty kierowane do kobiet są ze sobą sprzeczne. Kobieta:
- ma się szanować
- nie chodzić z byle kim do łóżka
a jednocześnie,
- ma się uśmiechać i nie być taka smutna
- ma nie przesadzać
- ma być zadbana (cokolwiek to znaczy)
- ma być atrakcyjna
- ma być kobieca
- może robić, co chce – bo teraz można
a jednocześnie jest oceniana właśnie za to, co wybiera i jaka jest.
Nakazów i powinności względem kobiecej seksualności i cielesności (i kobiet w ogóle) jest mnóstwo. Dlatego tak trudno połapać się w tym, co tak naprawdę “moje”, a tym co zostało mi narzucone. Ponadto wiele kobiet ma trudność z akceptacją swojego ciała i posiada niską samoocenę w tym obszarze. To przekłada się na zmniejszenie radości z seksu, a także do otwartości i gotowości eksplorowania własnej seksualności.
Dlatego też seksualność kobiet staje się przestrzenią pełną sprzecznych ze sobą oczekiwań i wielu napięć. Wstyd seksualny nie tylko pojawia się w odpowiedzi na konkretne zachowanie, lecz dotyka poczucia własnej wartości. Ze względu na to, wiele kobiet zadaje sobie pytania odnośnie swojej seksualności. Próbują zrozumieć, gdzie kończą się ich prawdziwe potrzeby, a zaczynają narzucone przekazy kulturowe normy oraz negatywne, czy traumatyczne doświadczenia.
Jak zaakceptować swoje ciało w kontekście seksualności?
Z pewnością ten wpis nie wyczerpuje tak złożonego tematu, a stanowi jedynie poszlakę w myśleniu o nim. Jednak warto zwrócić uwagę na wymienione wyżej źródła wstydu seksualnego. Czyli: normy społeczne dotyczące seksualności kobiet, traumy seksualne i stosunek do własnego ciała. Są to tematy, które poruszane na forum budzą wiele emocji i opinii, często skrajnych. Brak odpowiedniej edukacji seksualnej przyczynia się do tego, iż poruszanie tematów dotyczących zdrowia seksualnego, a w zasadzie zdrowia człowieka jest czymś kontrowersyjnym i trudnym. Czymś co nie jest tak istotne jak reszta tematów. Czymś co może powinno zostać tak jak było wcześniej – czyli zakryte płaszczem wstydu i ciszy.
Wsparcie psychologiczne dla kobiet z trudnościami seksualnymi
Dlatego tak ważna jest rozmowa o seksualności, o zdrowiu i o tym jak się czujemy i o naszych doświadczeniach.
Jeżeli mamy w swoim otoczeniu osoby, z którymi czujemy się bezpiecznie, porozmawiajmy – tak jak potrafimy. Możemy również zacząć od rozmowy z samym sobą, poprzez zauważenie siebie w swojej seksualności lub przyjrzeniu się chociażby temu jak się mamy z własnym ciałem. Jeżeli czujesz, że w tej sferze potrzebujesz bardziej specjalistycznego wsparcia, możesz udać się do psychologa, terapeuty, seksuologa. Człowiek jest istotą seksualną przez całe swoje życie, warto poznać również tę część siebie.
Autorka wpisu:
mgr Alicja Hryszkiewicz
psycholożka, seksuolożka w trakcie specjalizacji,
recepcjonistka Centrum Terapii dla Kobiet Otulone
Umów się na konsultacje i pozwól sobie na wsparcie, na które zasługujesz.
Bibliografia:
Graziani, C., Chivers, M. L. (2024). Sexual Shame and Women’s SexualFunctioning. Sexes, 5(4), 739-757. Sexual Shame and Women’s Sexual Functioning
Harasim-Piszczatowska,E., Bejda, G., Waszkiewicz, N., Krajewska-Kułak, E. (2017). Postrzeganie własnego ciała przez kobiety. Hygeia Public Health, 52(2), 171-182.
Izdebski, Z., Wą̨ż, K., Kowalewska, A., & Mazur, J. (2020). Psychosocial determinants of sexual norms and their impact on sexual debut in Polish adolescents. International Journal of Public Health, 65(8), 1393–1401. https://doi.org/10.1007/s00038-020-01470-8
Kamińska, M. (2024). Przemoc seksualna w Polsce w latach 2013-2021: analiza skali zjawiska i skutków społeczno-ekonomicznych przemocy ze względu na płeć w kontekście UE. W: A. Stanimir (red.), Współczesne problemy społeczno-ekonomiczne w ujęciu analitycznym (s. 101-116). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. https://doi.org/10.15611/2024.76.5.07
Krasowska, M. (2024, czerwiec). Ciałopozytywność w komunikacji. Czyli o tym, czy samoakceptacja to tylko puste słowo [Raport]. Ipsos Polska. https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/publication/documents/2024-06/R%C3%B3%C5%BCnorodno%C5%9B%C4%87_rozmiar%202706_fin_0.pdf ipsos.com
Kułak-Bejda, A., Harasim-Piszczatowska, E., Bejda, G., Waszkiewicz, N., &
Krajewska-Kułak, E. (2017). Postrzeganie własnego ciała przez kobiety[Women’s self perception of body image]. Hygeia Public Health, 52(2), 171-182. h-ph.pl
Tangney ,J. P., Miller R. S., Hill Barlow, D. (1996). Are Shame, Guilt, and Embarrassment Distinct Emotions? Journal of Personality and Social Psychology, 70(6), 1256-1269.
